Untitled Page

I. Shärqi Türkistanniñ Jughrapiyisi vä Khälqi

A. Jughrapiyisi

1. Tupraq

Shärqi Türkistan (Sh.T.) Orta Asiyagha jaylashqan bolup, gärbishimalda Gärbi Türkistan vilayätläridin (Sovitlär Birligi halak bolghandin kiyin höriyätigä iriship mustäqil dövlät bolup tonulghan vilayätlärdin) Qazakistan, Qirgizistan, vä Tajikistanlar bilän; shärqi shimalda Monghuliyä bilän; gärbi jänupta Avganistan bilän; jänupta Pakistan, Hindistan vä Tibet bilän; shärkqtä Khittay Khälq Jumhuriyiti bilän çigirdash.

Sherqi Turkistanning Turkistandiki (Orta Asiyadiki orni).

Pütün yär kölimi 1.8 million kuvadirat kilometer bolup, hazirqi Khittay tupragining altidin birini teshkil kilishi bilän Khittay Ölkillärining äng çongi yisaplinidu yaki uniñ yär kölimi pütün ghärbi Yavrupaniñ yär kölimi bilän täñ kilidu.

"Shärqi Türkistan" digen bu isim Parisçe bolup, u "Shärq Türkläriniñ Tuprighi" digän mänada. Bu isim miladi yettinçi äsirdin itibarän atilishqa bashlanghan. Hazirqi Khitaylar tärifidin atilip kilivatqan "Xinjiang" digän bu isim Khitayçidä "Yengi teritory" yaki "Yengi Makan" digän mänage igä bulup, bu ghilitä isim 1884-yili Mänçu- Khittaylarniñ Sh.T.ni ishkhal qilghandin kiyin bashlanghan.

1955 inji yili Kamunist Khittay hökümiti Sh.T.gha "Xinjiang Uyghur Aptunum Rayuni" digän yänä bashqa bir ghäyri isimni birip, "Shärqi Türkistan" digän bu tarihki isimniñ tilgha elinishini män’i qildi.

2. Jughrapiyilik Shäkli: Fiziksäl Qurulishi

Sh.T. jänupta shärqtin ghärpke uzalghan 533,000 kuvadirat kilometer büyükliktiki Tarim Oymanlighi; mämliketniñ shimalida uningdin kiçigräk bolghan 380,000 kuvadirat kilometer büyükliktiki Junghariye Oymanlighi; vä bu ikkisni ayrip turidighan 1,700 kilometer uzunliqtiki vä 250-300 kilometer käñliktiki Tangri Taghliri bilen tunulidu.

Deñiz täsiridin mährum qalghanlighi üçün, Tarim Oymanlighi nahayitti qurghaq. Uning märgizi qisminiñ köp qismini Taklimakan Çöli ishghal qilghan.

Tarim Däryasi, Pamir Taghliridin bu oymanliqniñ shimali qirghaqlirini boylap eqip shärqtä ghayip bolidu. Juñghariyä Oymanlighi, bolsa päsrek vä azraq qurghaq, likin soghokraq. Bu bölgä shimalda Altay Taghliri bilän, jänupta Tangri Taghliri bilän tutishidu. Tañri Tagh bölgisi härkhil arazini öz içige alghan.

Shärqtä Turpan vä Qumul Oymanliqliri mämlikätniñ äñ qurghak jayliridur. Ghärptä, Ili vadisi mämlikätniñ äñ mäsh’ur teriqçiliq bölgilliridur. Mämlikätniñ hazirqi bashkenti Ürümçi, nispätän tüz vä büyük bir arazigha jaylashqan.

3. Därya vä Köllär

Juñghariyädiki mohim deryalar: Ili Deryasi, Manas Deryasi, Hurunghud ve Qara Irtish Deryaliridin ibaret. Bu bölgidiki mohim köllär: Sayram, Ebinur, Manas vä Ulunghur Kölliridur. Tarim diki mohim deryalar: Tarim, Khotän, Qariqash, Yärkänt, vä Qäshqär Deryaliridin ibaret. Buniñ içide äñ çoñi Tarim Deryasi bolup 2,100 kilometer uzunluqqa aqidu. Bu bölgidiki asasliq köller: Lopnur, Baghrash, vä Barköllärdur.

4. Tagh vä Çöllär

Asiya qit’äsige jaylashqan bäsh häyvätlik taghniñ üçi Sh.T.da bolup, bular: Tangri Taghliri, Altay, Täñri, vä Qara-Qurum Taghliridin ibarättur.

Sh.T.da asaslighi ikki çöl mävjut bolup, bular jänupta Tarim Oymanlighigha jaylashqan Taklimakan Çöli bilän Shimalda Jungghariye Oymanlighigha jaylashqan Qurban Tanghut Çölidur. Bularniñ içidä Taklimakan Çöli nispätän büyük bolup, dunyadiki häyvätlik büyük çöllärniñ biridur.
Bu çöl zadila häyvätlik vä büyükligi bilänla ämäs, bälki öziniñ yilllärçä mädiniyätniñ böshigi bolghan tarikhi bilän vä yär asti baylighi bilän dunyagha mäsh’urdur.

5. Hava Kilimati

Sh.T. qit’älik bir kilimatqa igä bolup, havasi kündüzi nahayitti issiq vä kiçisi nahayitti soghoq. Yazda ortiçe tempuratur täkhminän 30 vä qishta nöldin tüven 16 sentigrad därjidä boludu. Sh.T.diki äñ issiq bolidighan jay Turpan bolup, yazda tempuratura 33 sentigrad därjigä çiqidu. Mämlikätniñ shimali qismigha yaghidighan yamghur mikhtari 150-300 millimeter vä jänubi qismigha çüshüdighan yamghur mikhtari täkhminän 100 milli meterdur.

Sherqi Turkistan Khelqi